ที่มาและความสำคัญทางประวัติศาสตร์
“สามโก้” เดิมเป็นชื่อของหมู่บ้าน บ้านสามโก้ ซึ่งถือเป็น ข้อมูลสามโก้ สำคัญในอดีต เนื่องจากพื้นที่นี้ขึ้นกับเมืองวิเศษไชยชาญและเป็นตำบลหนึ่งของอำเภอวิเศษชัยชาญที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์อย่างยิ่ง เพราะตั้งอยู่บนเส้นทางการเดินทัพสมัยโบราณ กล่าวคือ หากพม่าจะยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยาผ่านทางด่านเจดีย์สามองค์ จะต้องเดินทัพผ่านบ้านสามโก้เสมอ และเมื่อกองทัพไทยยกไปตีพม่าก็มักจะผ่านบ้านสามโก้เช่นกัน
ดังปรากฏในพระราชพงศาวดารราว พ.ศ. 2091 เมื่อคราวที่สมเด็จพระสุริโยทัยขาดคอช้าง และในหนังสือ ไทยรบพม่า พระนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งกล่าวถึงเหตุการณ์ใน พ.ศ. 2135 เมื่อคราวที่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงชนช้าง พระองค์ก็เสด็จยกกองทัพหลวงผ่านบ้านสามโก้เพื่อไปตั้งรับทัพพระมหาอุปราชาที่สุพรรณบุรี ทั้งหมดนี้จึงกลายเป็น ข้อมูลสามโก้ ที่สะท้อนถึงความสำคัญของพื้นที่ในมิติต่าง ๆ ทั้งด้านประวัติศาสตร์ การทหาร และการเดินทัพในสมัยอยุธยา
ขอบเขตการปกครอง
การปกครอง: 5 ตำบล, 37 หมู่บ้าน, ครัวเรือนรวม 5,347 ครัวเรือน
| ตำบล | เนื้อที่ (ไร่) | อบต. | เทศบาล | หมู่บ้าน | ครัวเรือน |
|---|---|---|---|---|---|
| สามโก้ | 12,125 | – | 1 | 10 | 1,787 |
| ราษฎรพัฒนา | 11,143 | – | – | 6 | 745 |
| มงคลธรรมนิมิต | 12,781 | – | – | 8 | 957 |
| อบทม | 10,843 | 1 | – | 6 | 1,249 |
| โพธิ์ม่วงพันธ์ | 9,081 | 1 | – | 7 | 1,566 |
| รวม | 55,973 | 2 | 1 | 37 | 5,347 |
ลักษณะภูมิประเทศ
อำเภอสามโก้มีสภาพพื้นที่เป็นที่ราบลุ่ม ไม่มีพื้นที่ป่าไม้ ภูเขาและที่ราบสูง
ทรัพยากรน้ำ (แหล่งน้ำผิวดิน)
แหล่งน้ำผิวดิน ได้แก่ น้ำในแม่น้ำลำคลอง ทะเลสาบ และพื้นที่ชุ่มน้ำที่เป็นน้ำจืด โดยอำเภอสามโก้มีแหล่งน้ำผิวดินที่ใช้ทำการเกษตรดังนี้
แหล่งน้ำจากกรมพัฒนาที่ดิน จำนวน 8 แห่ง
โครงการชลประทานขนาดเล็ก จำนวน 2 แห่ง
โครงการชลประทานขนาดกลาง เช่น
โครงการชลประทานชันสูตร – คลองส่งน้ำชลประทาน 1 ขวา 3 ขวา 1 ขวา, คลองส่งน้ำชลประทาน 1 ขวา, คลองระบายใหญ่สุพรรณ 3, คลองระบาย 3 ซ้าย สุพรรณ 3, คลองระบาย 2 ซ้าย
โครงการชลประทานสามชุก 1 ซ้าย (คลองวัดป่าพระเจ้า)
บึงธรรมชาติ – บึงลำสนุ่น, บึงสามขาว, บึงสามโก้
สินค้าเอกลักษณ์/สินค้า GI
อำเภอสามโก้ ประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ได้แก่ ปลูกข้าว ไม้ผล พืชผัก เลี้ยงวัว เลี้ยงแพะ เลี้ยงปลา ฯลฯ สินค้าเอกลักษณ์ประจำถิ่น นอกเหนือจากข้าว ได้แก่ มะม่วงน้ำดอกไม้สีทอง กลุ่มแปลงใหญ่มะม่วงตำบลมงคลธรรมนิมิต พื้นที่ปลูก 561 ไร่ (เขตพื้นที่ตำบลมงคลธรรมนิมิต ตำบลอบทม ตำบลโพธิ์ม่วงพันธ์ ตำบลสามโก้ และเขตพื้นที่ตำบลรำมะสัก อำเภอโพธิ์ทอง บางส่วน)
สภาพดินและการจัดการดิน (ตัวอย่างชุดดินที่พบ)
ลักษณะเด่น: กลุ่มดินเหนียวลึกมากที่เกิดจากตะกอนลำน้ำ ปฏิกิริยาดินเป็นกลางถึงเป็นด่าง การระบายน้ำค่อนข้างเลว ความอุดมสมบูรณ์ปานกลาง
ปัญหา: โครงสร้างแน่นทึบ ดินแห้งแข็ง ทำให้ไถพรวนยาก ขาดแคลนน้ำ และน้ำท่วมขังในฤดูฝน ทำความเสียหายกับพืชที่ไม่ชอบน้ำ
แนวทางการจัดการ: ปลูกข้าว ไถพรวนขณะที่ดินมีความชื้นที่เหมาะสม ไถกลบตอซัง ปล่อยไว้ 3–4 สัปดาห์ หรือไถกลบพืชปุ๋ยสด (หว่านโสนอัฟริกันหรือโสนอินเดีย 4–6 กก./ไร่ ไถกลบเมื่ออายุ 50–70 วัน ปล่อยทิ้งไว้ 1–2 สัปดาห์) ร่วมกับการใช้ปุ๋ยอินทรีย์น้ำหรือปุ๋ยเคมีสูตร 16-20-0 ใส่ปุ๋ยแต่งหน้าหลังปักดำ 35–40 วัน พัฒนาแหล่งน้ำไว้ใช้ในช่วงที่ข้าวขาดน้ำหรือทำนาครั้งที่ 2 หรือใช้ปลูกพืชไร่หรือพืชผักหลังเก็บเกี่ยวข้าว โดยทำร่องแบบเตี้ย ปรับปรุงดินด้วยปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอก 1–2 ตัน/ไร่ ร่วมกับปุ๋ยเคมีหรือปุ๋ยอินทรีย์น้ำ
โครงสร้างชุมชนและเครือข่ายอาชีพ
| ตำบล | วิสาหกิจชุมชน (จำนวนสมาชิก) | สหกรณ์ (จำนวนสมาชิก) | กลุ่มเกษตรกร (จำนวนสมาชิก) | เครือข่าย (จำนวนสมาชิก) |
|---|---|---|---|---|
| สามโก้ | 2 กลุ่ม (64) | 1 (35) | 2 (42) | 3 (48) |
| ราษฎรพัฒนา | 1 (31) | 1 (18) | – | 2 (32) |
| อบทม | 1 (35) | 1 (16) | 1 (25) | 4 (48) |
| โพธิ์ม่วงพันธ์ | 1 (44) | 1 (25) | 1 (26) | 3 (31) |
| มงคลธรรมนิมิต | 1 (22) | 1 (15) | 1 (15) | 6 (118) |
| รวมอำเภอ | 6 กลุ่ม (196) | 5 (109) | 5 (108) | 18 (277) |
วัฒนธรรมท้องถิ่น
หนังใหญ่ (มีภาพประกอบและแหล่งอ้างอิงในเอกสาร)
รำโทนบ้านหน้าวัดโบสถ์: การรวบรวมเพลงรำโทนทั้งหมด 102 เพลง พร้อมการจำแนกประเภทช่วงการแสดง (ช่วงเคารพนบนอบ 3 เพลง, ช่วงชักชวนร่ายรำร้องเพลง 10 เพลง, ช่วงเข้าเนื้อหา … ฯลฯ)